Polski dom w Rzymie dla duchowieństwa diecezjalnego powstał z inicjatywy św. bpa Józefa Sebastiana Pelczara. Idea powołania do życia takiego domu jest rezultatem jego dalekowzrocznej wizji roli Kościoła w życiu narodu polskiego, jak też wynikiem jego osobistego doświadczenia. Sam odbył studia rzymskie, a następnie miał udział w kształtowaniu polskiego duchowieństwa, szczególnie jako biskup.

Spontaniczna niejako odpowiedź ze strony ówczesnego Papieża św. Piusa X, akceptująca tę inicjatywę, była zasadniczym krokiem w kierunku jej realizacji. To wymowny znak, że właśnie u początku historii Instytutu spotyka się dwóch, świętych ludzi, mających na uwadze aktualne potrzeby Kościoła. Jak postawa tych ludzi pociąga i jednoczy innych wokół spraw kościelnych i polskich.

Powstanie polskiej placówki w Wiecznym Mieście stworzyło dla polskiego duchowieństwa - zarówno w ówczesnej sytuacji rozbiorów jak i w późniejszych trudnych okresach - pewne szanse, które można rozpatrywać na kilku płaszczyznach. Jeśli nawet dotyczyło to zawsze tylko pewnej grupy wybranych kapłanów, to jednak stanowiło stałą okazję do pośredniego przenoszenia zdobytych wartości na szersze kręgi duchowieństwa.

1. Pierwszą taką płaszczyzną jest związek ze Stolicą Apostolską. Wyraża się nawet w bliskim położeniu Instytutu od Watykanu. Od samego początku jednym z głównych celów powołania Instytutu do istnienia było - jak to jest wyrażone w "Poufnym memoriale" - zabezpieczenie kontaktu polskiej hierarchii kościelnej ze Stolicą Świętą i ustrzeżenie tych kontaktów od obcych wpływów. Po uzyskaniu niepodległości warunki zmieniły się, niemniej jednak w okresie międzywojennym rektorzy Instytutu pośredniczyli w załatwianiu bieżących spraw w rzymskich Kongregacjach. Po drugiej wojnie światowej ogólna sytuacja stała się jeszcze bardziej trudna i delikatna: komunikowanie się polskiej hierarchii ze Stolicą Apostolską było czasem wprost uniemożliwiane. W tym okresie ówcześni rektorzy również służyli pomocą biskupom w kontaktach ze Stolicą Apostolską.

Zgodnie z założeniami Instytut był też miejscem pobytu Biskupów polskich. W Instytucie zatrzymywał się Kardynał Stefan Wyszyński Prymas Polski, a Instytut był miejscem różnorodnych spotkań . 

Właśnie tutaj, przy boku Stolicy Apostolskiej i w kontekście Soboru Watykańskiego II, przybierał konkretne kształty projekt milenijnego listu do Biskupów Niemieckich z 1965 r., w realizacji którego, obok Prymasa Polski, brał także żywy udział ówczesny arcybiskup Metropolita Krakowski Karol Wojtyła. Tutaj odbywały się niektóre posiedzenia Komisji wspólnej złożonej z przedstawicieli Watykańskiego Sekretariatu Stanu i przedstawicieli Episkopatu Polski, podczas których w drugiej połowie lat osiemdziesiątych omawiano sprawy relacji Kościoła i Państwa w tworzącej się nowej polskiej rzeczywistości.

Dzisiaj warunki zmieniły się. Nie ma zewnętrznego ograniczenia kontaktów ze Stolicą Apostolską. Biskupi bez trudności mogą przybywać do Rzymu, a Instytut, wciąż jest miejscem ich pobytu. Przyjeżdżają z racji synodów, wizyt "ad limina" oraz beatyfikacji i kanonizacji.

Księża studenci mają możliwość bezpośredniego, osobistego kontaktu z papieżem. To nabrało szczególnego znaczenia podczas obecnego pontyfikatu. Ojciec Święty Jan Paweł II odwiedził nasz Dom 5 listopada 1980 r. Wspólnocie Instytutu corocznie dana jest możliwość spotkania się z Ojcem Świętym poprzez udział we wspólnie odprawianej mszy św. czy też na specjalnej audiencji. Te spotkania pozostawiają niezapomniany ślad i towarzyszą nie tylko przez okres studiów, ale stają się jakby zadatkiem i zobowiązaniem na całe życie posługi w Kościele.

Drugi aspekt to możliwość zapoznania się z pracą Dykasterii Watykańskich i kontakt z pracującymi tam ludźmi, jak również nawiązanie osobistych relacji z nimi. Stanowi to bardzo ważny element praktycznego przygotowania do administracyjnej pracy w Kościele. To doświadczenie pomaga lepiej orientować się w sprawach Kościoła (powszechnego) i lepiej mu służyć.

2. Kolejną płaszczyzną, na której można rozpatrywać korzyści płynące z usytuowania Instytutu, jest bogactwo naukowe Rzymu: wielość jego uczelni i placówek naukowych troszczących się o prawowierność nauki. Doświadczenie naukowe zdobyte w Rzymie jest zapewne unikalne. Porównując atmosferę pierwszych dziesiątków lat obecnego stulecia i dzisiejszych czasów widzimy, że nastąpiły wielkie zmiany, a jednocześnie trwa stałe i niezmienna tradycja. 

3. Od samego początku, mimo różnego rodzaju trudności, zmierzano do tego, by Instytut Polski był miejscem spotkania księży z różnych diecezji całej Polski, będącej wówczas pod zaborami. Głęboka, dalekowzroczna i pełna zaufania wobec Opatrzności Bożej intuicja przenikała te starania. Fakt, że to spotkanie odbywało się na nowym i niezależnym terenie był też elementem sprzyjającym integracji kapłanów z różnych dzielnic Polski.

Nabrało to szczególnego znaczenia po drugiej wojnie światowej, kiedy Kościół w Polsce przeżywał różnego rodzaju skrępowania i ograniczenia, będące wynikiem panującego wówczas w kraju systemu politycznego. Księża, którzy w owym czasie mogli odbyć studia w Rzymie, po powrocie wnosili nowe doświadczenie. Wartość tego doświadczenia pozostaje nadal aktualna. 

Także dzisiaj spotykają się w Instytucie księża z różnych środowisk naukowych Polski, aby ubogacać siebie wzajemnie oraz przygotowywać się do służby Kościołowi w kraju, zachowując zadzierzgnięte więzy, które przyczyniają się do umacniania jedności całego duchowieństwa.

4. Pobyt na rzymskich studiach stwarza wreszcie okazję do pogłębienia znajomości historii, kultury i sztuki nie tylko chrześcijańskiej. Rzym jest miastem, w którym przemijanie zostawiło trwałe ślady, a ciągłość historii, od czasów starożytnych przez początki chrześcijaństwa do współczesności, została zachowana. Jest to świadectwo nieprzerwanej aktywności ludzkiej. Ślady tej twórczej działalności człowieka pozwalają lepiej zrozumieć historię ludzkości i chrześcijaństwa. Tutaj także mocniej zaznaczają się wszystkie problemy współczesności, co pomaga bardziej zrozumieć znaki czasu i uczy lepiej na nie odpowiadać.